Centrum Dialogu im. Marka Edelmana w Łodzi

Biogramy

Alice de Buton

Urodziła się w Berlinie w 1901 roku. W 1921 r. przeprowadziła się do Wiednia, gdzie otrzymała austriackie obywatelstwo. W październiku 1941 r. została deportowana wraz z I wiedeńskim transportem do getta w Łodzi. Zamieszkała początkowo na ul. Przelotnej, a potem na Brzezińskiej 7. Rozpoczęła prace najpierw w Wydziale dla Nowo Wysiedlonych, a od stycznia 1942 r. w Wydziale Archiwum. Alice de Buton pisała też szkice dotyczące rzeczywistości getta oraz wiersze. Z tekstu pt. Wie arbeitet der Neueingesiedelte im Getto (Jak pracuje nowo wysiedlony w getcie) dowiadujemy się, iż w Wiedniu pracowała jako urzędniczka oraz, że była laureatką konkursu na najlepszą maszynistkę. Doskonałe rekomendacje z Wiednia oraz „gładko zaliczony egzamin” pozwoliły jej uzyskać pracę w Wydziale Archiwum, gdzie pełnić miała „funkcję samodzielnej korespondentki-maszynistki”. Najprawdopodobniej została wywieziona jednym z ostatnich transportów do Auschwitz, gdzie zginęła.

Bernard Heiling

Urodził się w miejscowości Prostejov w Czechach w 1902 roku. Po ukończeniu Akademii Handlowej pracował w różnych zakładach przemysłowych. Następnie studiował w Norymberdze, Wiedniu, Bazylei, gdzie doktoryzował się w zakresie ekonomii politycznej. W dziedzinie swoich zainteresowań, tzn. historii gospodarczej Żydów w Europie Zachodniej, wyrobił sobie nazwisko już w młodym wieku. Opublikował też wiele artykułów z tego zakresu. Szczególnie ważna była praca „Zur Entstehung der Prossnitzer Konfektionsindustrie50”. Została ona przetłumaczona na język czeski, holenderski i angielski. Oprócz tego opublikował wiele znakomitych prac, poświęconych głównie przemysłowi włókienniczemu.
Do łódzkiego getta został deportowany wraz z żoną Wierą 22 października 1941 r. II transportem praskim. Mieszkał początkowo w pokoju przy Franzstrasse 13/27, a potem na Dolnej 21/13. Od lutego 1942 r. pracował w Archiwum. Wydaje się, iż pozostawał w bliskich stosunkach z Oskarem Rosenfeldem, gdyż ten w obliczu choroby serca pozostawił Heiligowi i Singerowi swój testament. Bernard Heilig zmarł na gruźlicę 29 czerwca 1943 r. W dzień jego pochówku, 30 czerwca 1943 r., pojawił się w Kronice obszerny zapis dotyczący jego osoby. Kronikarz wspomina, że Heilig należał do niewielkiego kręgu ekspertów gospodarczych, którzy „zajmowali się ekonomiczną historią Żydów i jednocześnie prowadzili badania statystyczne”. W Archiwum dr Heilig zajmował się losem Żydów deportowanych z Zachodu i dostarczał „wielce pouczających tabel statystycznych”.

Else Rauch

 

Else Rauch urodziła się 28 VI 1888 r. w Lüneburgu (Dolna Saksonia) w całkowicie zasymilowanej rodzinie Mayerów. Ukończyła seminarium nauczycielskie i została zatrudniona w szkole podstawowej w Hamburgu. Uczyła języka niemieckiego, historii, geografii oraz religii ewangelickiej. Miała opinię świetnej, ogólnie lubianej i poważanej wychowawczyni. Własnych dzieci nie miała. Od rozwodu z mężem w 1929 r. żyła samotnie. Po dojściu Hitlera do władzy (1933) pozostała na stanowisku aż do 1935 r., kiedy to gestapo rozpoznało jej żydowskie pochodzenie i została w związku z tym zwolniona z pracy. 26 X 1941 r. przesiedlono ją z Hamburga do getta łódzkiego. Początkowo mieszkała w kolektywie przy ul. Młynarskiej, później, razem z 12 innymi lokatorami, w lokalu przy ul. Tokarskiej 7. Ci spośród jej współlokatorów, którzy przeżyli wojnę, wspominali uroczystość, jaka odbyła się z okazji świąt Bożego Narodzenia i przypadającego właśnie żydowskiego święta Chanuka. Inicjatorką tej uroczystości była Elsa Rauch. Pracowała w resorcie rymarskim, gdzie zajmowała się młodzieżą i dziećmi pracującymi w tymże resorcie w ramach tzw. „przewarstwowienia”. 10 V 1942 r. została deportowana do obozu zagłady w Chełmnie n. Nerem (Kulmhof), gdzie zginęła. W 1995 r. wydano w Hamburgu zbiór wspomnień pisanych przez jej byłych uczniów.

Źródło: Kempa A., Szukalak M., Żydzi dawnej Łodzi. Słownik biograficzny Żydów łódzkich i z Łodzią związanych, tom 4, A–Z, Łódź 2004;

Emil Krakauer

 

Emil Krakauer urodził się 29 IV 1876 r. w Nikolsburgu (Mikulov) na Morawach. Po ukończeniu studiów rabinicznych w Komotau (Chomutov) uzyskał uprawnienia do wykonywania zawodu rabina. Mimo ślepoty, której nabawił się w wyniku szoku nerwowego (1918), nie porzucił zawodu. Po aneksji Sudetów przez Niemców zamieszkał w Pradze. W październiku 1941 r. został przesiedlony z Pragi do łódzkiego getta. Mimo interwencji Przełożonego Starszeństwa Żydów został 16 XI 1942 r. wysłany wraz z żoną do obozu zagłady w Chełmnie n. Nerem (Kulmhof), gdzie zginął.

Źródło: Kempa A., Szukalak M., Żydzi dawnej Łodzi. Słownik biograficzny Żydów łódzkich i z Łodzią związanych, tom 4, A–Z, Łódź 2004;

Ernst Beer

Ernst Beer urodził się 26 VI 1881 r. Funkcję rabina pełnił w Oldenburgu. Do getta łódzkiego został przesiedlony 29 X 1941 z Berlina wraz z żoną Amie (ur. 13 III 1889) i córką Gitlą (ur. 18 II 1913) w 1941 r. Od grudnia 1941 wchodził w skład Kolegium Rabinackiego w getcie. Mieszkał przy ul. Wróbla 24. Wszyscy zostali wywiezieni 8 IX 1942 r. do Chełmna n. Nerem (Kulmhof) i tam zamordowani.

 

Źródło: Kempa A., Szukalak M., Żydzi dawnej Łodzi. Słownik biograficzny Żydów łódzkich i z Łodzią związanych, tom 4, A-Z, Łódź 2004;

František Kafka

František Kafka urodził się 5 XII 1909 r. Był adwokatem, doktorem praw. W październiku 1941 r. został deportowany z czeskiej Pragi do łódzkiego getta w tzw. „drugim transporcie”, liczącym tysiąc przesiedleńców. W getcie mieszkał przy ul. Młynarskiej 20. Po trzech latach pobytu w łódzkim getcie, 11 III 1944 r. został przesiedlony do Częstochowy wraz z liczną grupą skierowaną do pracy w zakładach zbrojeniowych „Hasag”. Przez pewien czas pracował w Skarżysku-Kamiennej, potem znów w Częstochowie, gdzie doczekał wyzwolenia 17 I 1945 r. Po powrocie do kraju walczył w szeregach armii czechosłowackiej, później przez pewien czas pełnił funkcję sekretarza pierwszego rządu republiki w Koszycach, a następnie, odsunąwszy się od działalności politycznej, poświęcił się pracy naukowej i literackiej. Już w r. 1946 opublikował opowiadanie napisane w łódzkim getcie Vánoční legenda z Ghetta (Bożonarodzeniowa legenda getta). Kolejną introspekcję autora w ponury świat realiów łódzkiego getta przyniosła jego powieść Krutá letá (Praha 1963). Autor przedstawił w fabularnej formie stosunki panujące w getcie i psychologię zbiorowości ludzkiej w skrajnie ekstremalnych warunkach izolacji na ograniczonym terytorium zamkniętej dzielnicy. Już po śmierci pisarza (1991) ukazała się jego obszerna rozprawa o Jehudzie Löwie, synu Becalela, wybitnym praskim rabinie z przełomu XVI i XVII w., przez kilka lat, od kwietnia 1592 r. rektorze jesziwy w Poznaniu i nadrabinie Wielkopolski: Velký pražský rabi Jehuda Löw (1994).

Źródło: Kempa A., Szukalak M., Żydzi dawnej Łodzi. Słownik biograficzny Żydów łódzkich i z Łodzią związanych, tom 4, A–Z, Łódź 2004;

Hugo Natansen

 

Hugo Natansen urodził się 2 XI 1897 r. w Hamburgu. Specjalizował się w badaniach nad leczeniem reumatyzmu mięśniowego glukozą. Wydalony z Niemiec pod zarzutem szpiegostwa, przebywał od 1938 r. w Pradze, skąd został w 1941 r. deportowany w piątym transporcie praskim do łódzkiego getta. Zamieszkał wraz z żoną Henriettą (ur. 23 XI 1894) i córką Julią (Juttą) (ur. 15 III 1921) przy Starym Rynku 10. Tutaj pracował jako lekarz specjalista w zakresie reumatologii i astmy. Podczas likwidacji getta został wywieziony 7 VII 1944 r. do Auschwitz-Birkenau (Oświęcim-Brzezinka), gdzie zginął.

Źródło: Kempa A., Szukalak M., Żydzi dawnej Łodzi. Słownik biograficzny Żydów łódzkich i z Łodzią związanych, tom 4, A–Z, Łódź 2004;

Jakob Edmund Speyer

Jakob Edmund Speyer urodził się 11 XI 1878 r. we Frankfurcie n. Menem, był synem kupca. Studiował na uniwersytecie w Heidelbergu, gdzie uzyskał promocję na podstawie dysertacji Zur Kenntnis der Additionsfähigkeit ungesättigter Verbindungen (1901). Był asystentem Towarzystwa Fizycznego we Frankfurcie n. Menem (1902–1914), habilitował się na podstawie rozprawy Beiträge zur Kenntnis des Thebains und seiner Derivate (1915), został profesorem chemii organicznej (1932). Był współpracownikiem zakładów chemicznych Mercka. Propagował racjonalne odżywianie i badał wpływ witamin na organizm człowieka. Zmarł w łódzkim getcie 5 V 1942 r. wskutek wyczerpania i osłabienia czynności serca.

 

Źródło: Kempa A., Szukalak M., Żydzi dawnej Łodzi. Słownik biograficzny Żydów łódzkich i z Łodzią związanych, tom 4, A–Z, Łódź 2004;

Karl Bondy

BONDY Karl Bondy był doktorem filozofii i kierownikiem policji żeńskiej w getcie łódzkim. Urodził się 2 IX 1882 r. Do getta przybył z Pragi w październiku 1941 r. drugim transportem praskim i zamieszkał przy ul. Rybnej 10. Wkrótce przejął kierownictwo nad przybyszami z tegoż transportu, zwanego kolektywem, a następnie kierownictwo wszystkich transportów z Pragi. Był kierownikiem Wydziału dla Przesiedlonych mającego za zadanie wyszukiwanie lokali na potrzeby nowych mieszkańców getta. Ceniony był za opiekę nad przesiedlonymi. W listopadzie 1942 r. został mianowany przez Przełożonego Starszeństwa Żydów Chaima M. Rumkowskiego kierownikiem nowo powołanej policji kobiecej (FOD), w stopniu aspiranta, a po jej rozwiązaniu pozostawał nadal oficerem policji w rewirze III OD. Data i miejsce śmierci nieznane.

Źródło: Kempa A., Szukalak M., Żydzi dawnej Łodzi. Słownik biograficzny Żydów łódzkich i z Łodzią związanych, tom 4, A–Z, Łódź 2004;

Kurt Beer

BEER Kurt Beer był czeskim muzykiem i dyrygentem. Urodził się 1 IV 1911 r. Do łódzkiego getta został przywieziony transportem nr 2 i zamieszkał przy ul. Pieprzowej 4. Został wymeldowany z miejsca zamieszkania 1 IV 1942 r. i zamordowany prawdopodobnie wkrótce w obozie zagłady w Chełmnie n. Nerem (Kulmhof).

Źródło: Kempa A., Szukalak M., Żydzi dawnej Łodzi. Słownik biograficzny Żydów łódzkich i z Łodzią związanych, tom 4, A-Z, Łódź 2004;

Lucilla Eichengreen

Lucilla Eichengreen urodziła się w Hamburgu w 1925 roku jako Cecylia Landau, córka Beniamina i Sali. Miała paszport polski, bo jej rodzina pochodziła z Sambora. W 1941 roku z matką i młodszą siostrą Karin były deportowane do łódzkiego getta. W Łodzi mieszkała m.in. przy ulicy Pawiej 24, później przy Lutomierskiej i Zgierskiej. - Wszystko dokładnie pamiętam, każdą kamienicę. Jestem zaskoczona, że tak dużo budynków się zachowało - mówi. Pracowała m.in. przy Rybnej 8 w wydziale ds. przesiedleńców, potem przy placu Kościelnym w wydziale statystycznym. Była sekretarką Oskara Singera, jednego z autorów kroniki łódzkiego getta. W lipcu 1942 roku zmarła jej matka, dwa miesiące później wywieziono jej młodszą siostrę. Najprawdopodobniej zginęła w Chełmnie nad Nerem. Lucille była deportowana z Łodzi w sierpniu 1944 roku pierwszym transportem do Oświęcimia. Potem trafiła do obozu Bergen-Belsen. Od 1946 roku mieszka w Stanach Zjednoczonych. Dziesięć lat temu opublikowała autobiograficzną opowieść pt. „Z popiołów do życia” , w 2000 wydała książkę „Rumkowskim i sieroty Łodzi”.

Ludwik Berwald

Ludwig Berwald urodził się 8 grudnia 1883 w Pradze. Był znanym matematykiem, profesorem Uniwersytetu Praskiego i cenionym specjalistą w dziedzinie geometrii różniczkowej. Zmarł w getcie z wyczerpania i głodu 20 kwietnia 1942 r.

Max Hertz (Herz)

 

Max Hertz urodził się 27 IX 1888 r. w Gaugelt. Został deportowany z Kolonii do łódzkiego getta w 1941 r. Jako jednemu z nielicznych mieszkańców getta udało mu się przedostać z getta na stronę aryjską i zdobyć niezbędne do dalszej ucieczki dokumenty. Został aresztowany na stacji kolejowej. Kupował bilet i wypadła mu z kieszeni płaszcza na ziemię opaska z gwiazdą Dawida. Kasjer zawiadomił policję, która odprowadziła go do więzienia. Mimo tortur nie wydał wspólników i został przez sąd doraźny skazany na karę śmierci przez powieszenie. Wyrok wykonano 21 II 1942 r. na placu Bazarowym w obecności żony i dziewięcioletniej córeczki oraz tłumu spędzonych na miejsce kaźni Żydów.

Źródło: Kempa A., Szukalak M., Żydzi dawnej Łodzi. Słownik biograficzny Żydów łódzkich i z Łodzią związanych, tom 4, A–Z, Łódź 2004;

Meir Ber Kitz

 

Meir Ber Kitz urodził się 26 X 1885 r. we Lwowie w rodzinie ortodoksyjnej. Do 16 roku życia pobierał nauki u miejscowego rabina, dra Szmelkesa. Szkołę średnią ukończył w trybie eksternistycznym, po czym podjął studia na wydziale prawa Uniwersytetu Lwowskiego. Od 1921 r. praktykował jako adwokat w Wiedniu, występując głównie jako obrońca w procesach przeciwko Żydom. Do łódzkiego getta został przywieziony 16 X 1941 r. tzw. pierwszym transportem wiedeńskim. Zamieszkał przy ul. Zgierskiej 21, później (27 VII 1942) przy ul. Rybnej 17. Otrzymał (23 XI 1941) nominację na stanowisko prokuratora w miejscowym sądzie, następnie 14 IV 1942 r. został kierownikiem prokuratury, pełniąc zarazem nadzór nad centralnym więzieniem getta. Był związany z grupą osób prowadzących w getcie nasłuch radiowy. Podczas likwidacji getta w sierpniu 1944 r. został wywieziony do Auschwitz (Oświęcim). Dalsze jego losy są nieznane.

Źródło: Kempa A., Szukalak M., Żydzi dawnej Łodzi. Słownik biograficzny Żydów łódzkich i z Łodzią związanych, tom 4, A–Z, Łódź 2004;

Oskar Rosenfeld

Oskar RosenfeldKronikarz, dziennikarz, działacz syjonistyczny. Urodził się w miejscowości Korycany na Morawach w 1884 roku. Po maturze przeprowadził się wraz z matką do Wiednia, gdzie w 1902 r. rozpoczął studia z zakresu filologii i historii sztuki zakończone doktoratem w 1908 r. na podstawie pracy Philipp Otto Runge in der Romantik. Od wczesnej młodości wykazywał zdolności literackie. Publikował artykuły i rozprawy na temat literatury, sztuki i teatru w czasopismach syjonistycznych „Die Welt” i „Jüdische Volksstimme”. W 1902 r., jako młody student, nawiązał kontakt z Teodorem Herzlem, twórcą nowoczesnego syjonizmu, który wysoko oceniając jego umiejętności, zaliczył go do swoich współpracowników. W 1904 r. Oskar zaczął wydawać czasopismo żydowskich studentów „Unsere Hoffnung”. W 1909 r. założył wraz z Hugonem Zuckermannem i Adolfem Standem teatr „Jüdishe Bühne” – pierwszy żydowski teatr w Wiedniu. Oprócz rozprawy Philipp Otto Runge in der Romantik (1908) opublikował m. in. powieści Die vierte Galerie (1910), Mendl Ruhig (1914), Tage und Nächte (1920), Komädianten (1930). W latach I wojny światowej znalazł się w Bułgarii. Pracował w Sofii w Bułgarsko-Austriackiej Izbie Handlowej oraz redagował czasopismo „Bulgarische Handelszeitung”. Zwiększył aktywność w kołach syjonistów-rewizjonistów w ruchu tzw. Judenstaatspartei. Spotykał się z przywódcą tego ruchu Zeewem (Włodzimierzem) Żabotyńskim. W latach 1923–1927 redagował czasopismo syjonistyczne „Wiener Morgenzeitung”, zaś w latach 1929–1938 syjonistyczny tygodnik „Die neue Welt” i publikował w nim własne artykuły wstępne, felietony i komentarze. Zdecydowanie występował przeciwko asymilacji Żydów. W swych artykułach ostro reagował na powstanie Trzeciej Rzeszy pod rządami Hitlera, przewidując smutną przyszłość żydowskich obywateli Niemiec. W 1936 r. jeden ze swych artykułów zakończył hasłem „Podejmujemy walkę!” Zorganizował w Wiedniu występ hebrajskiego teatru „Habima” (1926). W 1927 r. otworzył tamże żydowski teatr „Jüdische Künstlerspiele” i zorganizował w nim występy wileńskiej „Wilner Trupe” oraz zespołu Morrisa Schwarza. W tym samym czasie tłumaczył pisma Szaloma Alejchema, Mendele Mojcher Sforima, Icchaka Lejba Pereca i Jehoszui Singera. Aneksja Austrii przez Niemcy (1938) zakończyła działalność Rosenfelda w Wiedniu. Wyemigrował do Pragi, gdzie pracował jako korespondent londyńskiej „The Jewish Chronicle”. W 1939 r. przygotował się do emigracji do Anglii. Jego żona Henrietta wyjechała pierwsza. Wybuch II wojny światowej uniemożliwił wyjazd jego samego. W 1941 r. został, wraz z 5 tysiącami praskich Żydów, deportowany do łódzkiego getta, gdzie zamieszkał początkowo przy ul. Zgierskiej 3, a następnie przy ul. Łagiewnickiej 27. Od 4 VI 1942 r. pracował w urzędzie statystycznym getta, gdzie współpracował przy sporządzaniu kroniki codziennych wydarzeń. Jego zwierzchnik Boruch Praszkier, dostrzegając w swoim podwładnym wybitny talent naukowy i literacki, starał się oszczędzać Rosenfelda podczas codziennej walki o byt i zapewniał mu możliwie najlepsze warunki egzystencji. W przeciwieństwie do niemieckich, austriackich i czeskich Żydów deportowanych do getta Rosenfeld starał się zbliżyć do Żydów miejscowych, poznać ich mentalność, specyficzny łódzki język jidysz oraz tradycję świąt i wiary. Mimo świadomości, że do spisywanej w urzędzie statystycznym kroniki zawsze może zajrzeć gestapo, notował własne spostrzeżenia i uwagi. Ostatnie swoje zapiski, datowane na 28 VII 1944 r., zatytułował Weltuntergang oder Erlösung (Koniec świata czy wyzwolenie). W sierpniu 1944 r., podczas ostatecznej ewakuacji getta, został deportowany do Auschwitz-Birkenau (Oświęcim-Brzezinka), gdzie zginął w komorze gazowej. Jego 17 przypadkowo uratowanych zeszytów z zapiskami znajduje się obecnie w jerozolimskim instytucie Yad Vashem. W 1994 r. zostały one opublikowane przez wydawnictwo „Neue Kritik” pt. Wozu noch Welt w opracowaniu Hanno Loewy’ego. W niedalekiej przyszłości ma się ukazać hebrajskie tłumaczenie zapisków Rosenfelda przygotowywane przez Yad Vashem.


Źródła: Kempa A., Szukalak M., Żydzi dawnej Łodzi. Słownik biograficzny Żydów łódzkich i z Łodzią związanych, tom 4, A–Z, Łódź 2004;

Oskar Singer

Oskar Singer (po prawej stronie) i Oskar Rosenfeld - źródło: Archiwum Państwowe w ŁodziDziennikarz, dramaturg. Urodzony w Ustroniu (Frydek Mistek) na Śląsku Cieszyńskim w roku 1893. Ukończył studia prawnicze z tytułem doktora w Wiedniu. Początkowo pracował jako adwokat, jednak po przeprowadzce do Pragi oddać się swemu wymarzonemu dziennikarstwu. Pisywał artykuły do kilku gazet oraz teksty dramatyczne np. „Jeruzalem” czy komedię „Rosenbaum kontra Rosenbaum”. Pierwszy dramat pt. „Landsturm” opublikowany został w 1917 r., gdy jako oficer służył w armii austriackiej. W 1935 r. ukazał się jego antyhitlerowski dramat pt. Herren der Welt, wystawiony z dużym sukcesem tego samego roku na deskach Żydowskiej Sceny Kameralnej w Pradze. Jako dziennikarz publikował swe teksty w takich gazetach jak: „Prager Montag”, „Prager Tageblatt”, „Selbstwehr” oraz w organie praskiej gminy żydowskiej i organizacji syjonistycznej „Jüdisches Nachrichtenblatt”, którego był ostatnim redaktorem naczelnym (od 22 XII 1939 r. do 17 X 1941 r.) 26 X 1941 r. wraz z żoną Margaretą i dziećmi Ilsą i Erwinem został deportowany do łódzkiego getta (III transport z Pragi). W getcie mieszkał na ul. Limanowskiego 47 m 17. Wkrótce po przybyciu do getta znalazł zatrudnienie w Wydziale Archiwum. Od 24 lutego 1943 r. kierował pracami nad Kroniką. Redagował także hasła do „Encyklopedii Getta”, pisał eseje i reportaże dotyczące życia w getcie. Czescy Żydzi zwracali się do niego jako nieoficjalnego reprezentanta swojej grupy z prośbami o interwencję u władz. Osobiście zaangażował się wraz z dr. Bondy w ochronę inteligencji zachodniej przed wysiedleniami. Według powojennej relacji jego współpracownika B. Ostrowskiego, zgłosił się dobrowolnie wraz z rodziną do wyjazdu z getta w sierpniu 1944 r. Z Auschwitz został deportowany do obozu w Sachsenhausen a następnie 17 listopada 1944 r. przybył jako więzień nr 127 423 do obozu Kaufering w Bawarii, gdzie zmarł. Źródła niemieckie podają dwie, nieodległe od siebie w czasie daty śmierci: 31 grudnia 1944 r. oraz 15 stycznia 1945 r. Wojnę przeżyły dzieci Oskara Erwin (oswobodzony w obozie w Jaworznie) i Ilza (Bergen-Belsen).

Paul Kornfeld

Paul Kornfeld (11 grudnia 1889—25 kwietnia 1942), urodił się 11 grudnia 1889 roku w Czechosłowacji. Był piszącym po niemiecku pisarzem i dramaturgiem żydowskiego pochodzenia. Był autorem ekspresjonistycznych dramatów oraz prac naukowych z dziedziny teatrologii. Zmarł 25 kwietnia 1942 roku w getcie Litzmannstadt. Został pochowany na łódzkim cmentarzy żydowskim.

Peter Wertheimer

 

Peter Wertheimer urodził się 11 II 1890 r. w Pardubicach, był synem Ignatza i Berthy. Deportowany do łódzkiego getta, zamieszkał wraz z żoną Ireną (ur. 9 II 1898), doktorem filozofii, i córkami Chaną (ur. 2 VI 1925) i Judit (ur. 16 II 1927) przy ul. Franciszkańskiej 13, a następnie przy ul. Gnieźnieńskiej 5. Wszedł w skład zespołu Archiwum, który tworzył Kronikę getta łódzkiego. Wywieziony do Auschwitz-Birkenau (Oświęcim-Brzezinka) w sierpniu 1944 r., został tam zamordowany.

Źródła: Kempa A., Szukalak M., Żydzi dawnej Łodzi. Słownik biograficzny Żydów łódzkich i z Łodzią związanych, tom 4, A–Z, Łódź 2004;

Robert Guttmann

 

Robert Guttmann był czeskim malarzem i pisarzem. Urodził się 20 lub 22 IV 1880 r. w miejscowości Sušice (Czechy). Głośny swego czasu ze swoich pieszych wędrówek na kongresy syjonistyczne, podczas których przemierzył kraj ze wschodu na zachód. Wcześnie zaangażował się w działalność syjonistyczną, był członkiem Makkabi i Bar Kochby. Podczas swego pobytu w Pradze bardziej był popularny dzięki swej osobowości niż twórczości artystycznej. Całymi dniami przesiadywał w kawiarniach i restauracjach, przede wszystkim tam, gdzie schodzili się dziennikarze z praskich gazet „Prager Tageblatt”, „Bohemia” i „Prager Presse”, którzy chętnie przejmowali i wykorzystywali w redakcjach jego karykatury i reprodukcje obrazów. Nie posiadał własnego mieszkania ani pracowni, w końcu gościła go gmina żydowska w domu małżonków Lämmlových. Pierwszym praskim transportem został deportowany do łódzkiego getta. Jego jedynym bagażem były płótna, których nie odstąpił ani na chwilę. Po przybyciu do Łodzi popadł w apatię, nie mówił i spoglądał w pustkę. Zginął 14 III 1942 r., zastrzelony przez niemieckiego strażnika, gdy zbytnio zbliżył się do ogrodzenia stanowiącego granicę getta.

 

Źródło: Kempa A., Szukalak M., Żydzi dawnej Łodzi. Słownik biograficzny Żydów łódzkich i z Łodzią związanych, tom 4, A–Z, Łódź 2004;

Rudolf Bandler

 

Rudolf Bandler był śpiewakiem operowym. Urodził się 5 III 1878 r. Występował na scenach wiedeńskich. Po zajęciu Austrii przez Niemców udał się wraz z rodziną do Pragi, skąd został przewieziony trzecim praskim transportem do łódzkiego getta. Tu został zameldowany 3 III 1942 r. przy ul. Franciszkańskiej 109 wraz z Elisabeth Lilly Bandler (ur. 20 I 1901), pianistką, i Susann Bandler (ur. 5 V 1924), technikiem dentystycznym. Wiadomo z Kroniki getta łódzkiego, że występował w Domu Kultury. Dalsze jego losy nie są znane.

(Źródło : Kempa A., Szukalak M., Żydzi dawnej Łodzi. Słownik biograficzny Żydów łódzkich i z Łodzią związanych, tom 4, A-Z, Łódź 2004)

Valerie Pollakowa i Gabriele Hermannowa - siostry Franza Kafki

Valerie ‘Valli’ Pollakowa (25 września 1890 - 1942) i Gabriele ‘Elli’ Hermannowa (22 września 1889 - 1942), siostry Franza Kafki, przybyły do Litzmannstadt Ghetto jesienią 1941 r. w oddzielnych transportach z Pragi. Przypuszcza się, że podczas tzw. szpery we wrześniu 1942 r obie zostały wywiezione do obozu zagłady w Chełmnie nad Nerem.

„Karty wymeldowania sióstr, wypełnione ex post - Gabrieli 18 października 1942 roku, Valerii 20 września, informują, że obie zostały wymeldowane ze swoich mieszkań 10 września 1942 roku. W rubryce » nowy adres «zanotowano » wysiedlenie «. I to jest ostatni ślad.” (prof. Grzegorz Gazda)

Pobierz szerszy opis

Walter Altschul

 

Walter Altschul był lekarzem rentgenologiem. Urodził się 6 VIII 1883 r. w Pradze, był synem Theodora. Do 1938 r. pracował jako docent na niemieckim uniwersytecie w Pradze. Był członkiem Zrzeszenia Rentgenologów Niemieckich w Czechosłowacji (Vereinigung der deutschen Röntgenologen). W 1936 r. mieszkał w Pradze. Po przesiedleniu do getta mieszkał przy ul. Wrześnieńskiej 34, a następnie przy ul. Zgierskiej 17. Prowadził tu praktykę lekarską. Zmarł 23 XII 1942 r. i został pochowany na cmentarzu przy ul. Brackiej (str. L, kw. nieustalona, nr grobu 90). W dokumentacji cmentarnej w miejscu nazwy kwatery wpisano, iż zmarły był katolikiem.

(żródło: Kempa A., Szukalak M., Żydzi dawnej Łodzi. Słownik biograficzny Żydów łódzkich i z Łodzią związanych, tom 4, A-Z, Łódź 2004)

Wilhelm Caspari

Wilhelm Caspari - źródło: Archiwum Państwowe w ŁodziWilhelm Caspari urodził się 4 lutego 1872 we Frankfurcie n. Menem. Studiował medycynę na uniwersytetach we Fryburgu i Berlinie. Po otrzymaniu tytułu doktora medycyny (1895) był asystentem w Instytucie Psychologii Zwierząt Wyższej Szkoły Rolniczej w Berlinie. Habilitował się z fizjologii żywienia. W 1908 r. otrzymał tytuł profesora nadzwyczajnego, a następnie (1920) stanowisko kierownika oddziału badania raka w Państwowym Instytucie Terapii Doświadczalnej we Frankfurcie n. Menem. Opublikował liczne prace dotyczące Wilhelm Casparibadań z zakresu klimatologii biologicznej i onkologii. Skoncentrował się wówczas na badaniu przyczyn choroby nowotworowej i jej leczeniu. Ogłosił m.in. Biologische Grundlagen der Strahlentherapie bei bösartigen Geschwülsten (1922). Światowy sukces wyników jego prac sprawił, że został zaproszony do ośrodka badawczego w Speyrsche Klinik we Frankfurcie n. Menem, w którym pracował do 1933 r. W roku 1930 reprezentował Niemcy na międzynarodowym kongresie lekarskim w Madrycie. 19 X 1941 r. został deportowany z transportem Żydów z Frankfurtu nad Menem do getta łódzkiego i zamieszkał przy ul. Drewnowskiej 15, a od 10 IX 1943 przy ul. Pieprzowej 4. Natychmiast otrzymał pracę w tamtejszym szpitalu przy ul. Łagiewnickiej. W miarę możliwości i warunków kontynuował pracę badawczą w kierowanej przez siebie pracowni histopatologicznej. Od lutego 1942 do grudnia 1943 r. wygłaszał przed zespołami medycznymi referaty na temat odżywiania w panujących w getcie warunkach. Podczas tzw. „szpery” we wrześniu 1942 r. jego żona Gertruda (ur. 14 IX 1884) została deportowana do obozu śmierci w Chełmnie n. Nerem (Kulmhof). Ponieważ wtedy zlikwidowano też szpitale w getcie (oprócz szpitala chorób zakaźnych), Caspari za wstawiennictwem Przełożonego Starszeństwa Żydów otrzymał pracę w urzędzie statystycznym. Pracował tam nad dokumentowaniem liczby zgonów i ich przyczyn oraz nad ustalaniem podziału żywności według jej kaloryczności i zawartych w niej witamin. Deportacja żony wpłynęła negatywnie na stan psychiczny prof. Caspariego. Po likwidacji przez Niemców specjalnych talonów na dodatkową żywność podupadł na zdrowiu. Osłabiony zmarł 21 I 1944 na pogrypowe zapalenie płuc i został pochowany na cmentarzu przy ul. Brackiej (str. L, kw. P-IV, nr grobu 155).

Źródło: Kempa A., Szukalak M., Żydzi dawnej Łodzi. Słownik biograficzny Żydów łódzkich i z Łodzią związanych, tom 4, A–Z, Łódź 2004;